περί σημειολογίας...

Κάθε βιβλιοπωλείο είναι ένας μικρός κόσμος, τον οποίο διέπουν πολύ συγκεκριμένοι και διαφορετικοί "φυσικοί", αν και συχνά ακατανόητοι, νόμοι.  Υπάρχει όμως κάτι μέσα μας που μπορεί ν' αναγνωρίσει εάν υπάρχει  συμβατότητα ανάμεσα στη δομή τους και τη δική μας, κάτι το οποίο δεν κατανοούμε ακριβώς, ούτε μπορούμε να εξηγήσουμε.  Υπάρχουν βιβλιοπωλεία που λατρεύουμε, αλλά υπάρχουν κι εκείνα που, κάθε φορά περνώντας από μπροστά τους, στρέφουμε το βλέμμα προς το απέναντι πεζοδρόμιο.
Ξέρουμε όμως πάντα που θα βρούμε αυτό που ψάχνουμε, ακόμα κι αν κάποιες φορές πρέπει να πιέσουμε πολύ τον εαυτό μας να πειθαρχήσει και να μην το βάλει στα πόδια, προκειμένου ν' αποκτήσουμε το αντικείμενο του πόθου!

Το γνωρίζαμε καλά ότι τουλάχιστον ένα από αυτά τα βιβλία βρισκόταν εκεί κάτω.  Είχα αναβάλλει ήδη μερικές φορές την επίσκεψη, αλλά είχα πλέον στερέψει από δικαιολογίες.  Δεν είμαι σίγουρη τι δυσκόλευε περισσότερο την απόφασή μου: το ότι το βιβλιοπωλείο είναι υπόγειο, δαιδαλώδες, και χάνω πάντα την αίσθηση του χρόνου όταν βρίσκομαι εκεί, ή το ότι εκεί βρισκόταν η τελευταία μου ίσως ελπίδα ν' αποκτήσω κάτι που έψαχνα καιρό, αλλά θα έπρεπε για άλλη μία φορά να συμμετέχω σε ένα αλλόκοτο παιχνίδι και ν' απαντώ στις ερωτήσεις του βιβλιοπώλη, που μοιάζουν να κρίνουν το αν είμαι άξια ή όχι ν' αποκτήσω... τη γνώση! 

Πήρα βαθιά ανάσα και κατέβηκα τη σκάλα. 
Τα βιβλία ήταν εκεί. 
Και τα τρία. 
Και θα περνούσα οποιαδήποτε δοκιμασία!...  


Το 1966, δύο Ιταλοί, ένας (ανάμεσα σε άλλα) καθηγητής σημειολογίας και ένας δημιουργός εικόνων, εξέδωσαν το βιβλίο " Η Βόμβα και ο Στρατηγός", μία ιστορία για τους κινδύνους της ατομικής εποχής, σε μορφή γοητευτικού παραμυθιού, με παράλληλη γραπτή και οπτική αφήγηση, που εντυπώνει με τον πιο θαυμαστό τρόπο, σε μικρούς και μεγάλους αναγνώστες, ένα σαφέστατο μήνυμα ειρήνης.  Αν και όχι μόνο αυτό...

η πρώτη σελίδα από το βιβλίο
"Η Βόμβα και ο Στρατηγός"
των Umberto Eco & Eugenio Carmi
1989, από τον οίκο Γνώση, για την ελληνική γλώσσα
τίτλος πρωτοτύπου:  "La bomba e il generale"
πρώτη έκδοση: 1966, από τον οίκο Bompiani

και η δεύτερη...

"... τίποτα δε θ' απόμενε παρά μία φοβερή μαύρη τρύπα."
αλλά αυτό είναι ένα "αν", όχι το τέλος!
(του βιβλίου, ή απαραίτητα το δικό μας...)

Το βιβλίο για την Ειρήνη, ακολούθησαν άλλα δύο: ένα για την Ανοχή, την ίδια χρονιά, και ένα για την Οικολογία, αρκετά χρόνια αργότερα, το 1992, συμπληρώνοντας ένα μοναδικό τρίπτυχο που εκπαιδεύει τα μυαλουδάκια των πολύ νεαρών αναγνωστών στη βασική σημειολογία, τη μελέτη των συμβόλων και των συσχετισμών ανάμεσα σε αυτά και τις έννοιες που αντιπροσωπεύουν στον πραγματικό κόσμο, είτε πρόκειται για ιδέες είτε για αντικείμενα. 
Στον τρόπο, δηλαδή, που κάτι αποκτά σημασία για κάποιον.

Για το συγγραφέα των παιδικών αυτών βιβλίων, Ουμπέρτο Έκο, θα περιοριστώ να σημειώσω μόνο τη σημαντική συμβολή του στη σημειολογία, καθώς προσπάθησε να γεφυρώσει την επιστήμη τούτη με τη λογοτεχνία, διατυπώνοντας τη θεωρία των "ανοικτών κειμένων" και των "κλειστών κειμένων", περιγράφοντας τα πρώτα ως κείμενα που μπορούν να δεχτούν πολλαπλές ερμηνείες, σε αντίθεση με τα δεύτερα που υπαγορεύουν μία και μοναδική. 

 

Το περισσότερα παιδικά βιβλία, και ιδίως τα εικονογραφημένα, είναι συνήθως "κλειστά κείμενα" και απευθύνουν ένα πολύ συγκεκριμένο μήνυμα κάθε φορά. Αν και όλα τα κείμενα του Έκο για ενήλικους αναγνώστες επιδέχονται μυριάδες ερμηνείες, τα τρία αυτά παιδικά βιβλία του, δεν φαίνεται να ξεφεύγουν από τον κανόνα: πρόκειται για "κλειστά κείμενα" που κηρύττουν ειρήνη, κατανόηση και αγάπη προς το περιβάλλον.  'Η μήπως όχι;!  :)

Όταν ένας καθηγητής σημειολογίας γράφει ένα βιβλίο για παιδιά, δεν προκύπτουν μόνο θέματα που άπτονται λογοτεχνικού ενδιαφέροντος, αλλά και θέματα γλωσσολογικά, που αφορούν στην κωδικοποίηση και αποκωδικοποίηση των συμβόλων και τις επιπτώσεις αυτής της διαδικασίας.  Θα ήταν τουλάχιστον ανόητη και η προσπάθεια έστω να υποστηρίξουμε κάτι διαφορετικό.  Ακόμα και η ίδια η δόμηση του βιβλίου αποτελεί από μόνη της ένα αυστηρό οπτικό παράδειγμα βασικής σημειολογίας:  Ανοίγοντας σε οποιαδήποτε σελίδα των βιβλίων, στην αριστερή πλευρά διαβάζουμε το εκπληκτικό κείμενο και στη δεξιά ερχόμαστε αντιμέτωποι με την ιδιαίτερη εικονογράφηση.  Αν και πρόκειται για κείμενα και εικονογραφήσεις πλούσιες και σύνθετες, ανοίγοντας το βιβλίο, στο νου μας έρχεται η εικόνα εκείνων του τύπου "οι πρώτες μου λέξεις", που αποτελούνται από φωτογραφίες αντικειμένων στην μία πλευρά και από μία μόνο λέξη στην άλλη.Δεδομένου του ότι ένα μεγάλο μέρος της γνώσης, και κατά συνέπεια της αντίληψης, προέρχεται από τα βιβλία, με ένα πολύ απλό τρόπο οι δύο δημιουργοί υπογραμμίζουν και μας υπενθυμίζουν πως η σπουδαιότητα, την οποία συχνά παραβλέπουμε, της σημειολογίας για τα πολύ μικρά παιδιά είναι κάτι που οφείλουμε να έχουμε πάντα υπόψιν μας, κατά την ανάγνωση. 
Είναι τόσο στενά συνδεδεμένη με τη γλώσσα, με το που, πότε, γιατί και πώς τα παιδιά αρχίζουν να συνδέουν αντικείμενα με τις λέξεις που ορίζουν αυτά τα αντικείμενα, αλλά μας διαφεύγει με τόσο μεγάλη ευκολία!...

Ως συνοδοιπόρο σ' αυτή την περιπέτεια ο Ουμπέρτο Έκο επέλεξε τον Ευγένιο Κάρμι, ως εικονογράφο, έναν εικαστικό καλλιτέχνη στον οποίο έχω μία ιδιαίτερη αδυναμία. 

Eugenio Carmi
1990
photo by Ferdinando Scianna

Για να ονομάζεται κάποιος "εικονογράφος" δεν αρκεί να είναι καλός σχεδιαστής. 
Θα πρέπει να λειτουργεί ως οπτικός στοχαστής. 
Και σ' αυτή τη συνεργασία ο Κάρμι είναι εκπληκτικός!

Για τα μικρά παιδιά, που δεν έχουν κατακτήσει ακόμα την ανάγνωση, κάθε απεικόνιση γίνεται "λογοτεχνία" από μόνη της, διαπλάθει την αντίληψή τους για τον κόσμο, διεγείρει τη φαντασία τους και ενθαρρύνει την παρατήρηση. 

Ως ενήλικες παραβλέπουμε πάντα πως αυτό που ο Έκο ονόμασε "κλειστό κείμενο" ισχύει για εμάς, τους ενήλικες.  Για τα παιδιά δεν υπάρχει απολύτως κανένας περιορισμός ερμηνείας.  Αν όμως δεν τους το επιτρέψουμε και δεν το ενθαρρύνουμε, κάποια στιγμή θα χαθεί, και αν είναι τυχεροί, θα περάσουν το υπόλοιπο της ζωής τους αναζητώντας ξανά αυτή την ελευθερία!

Μέσα από τη μαγική διαδικασία της προσπάθειάς τους να κατανοήσουν τον κόσμο, δημιουργούν νέους, που αν και παραμένουν υπέροχα φανταστικοί, είναι συνήθως πιο αληθινοί από τις δικές μας, ενήλικες, πραγματικότητες...

Στις περιγραφές των βιβλίων θα περιοριστώ σε ότι υπάρχει στο οπισθόφυλλο...
(Υπάρχουν τόσα πολλά πέρα από τα προφανή, που πιθανότατα να αφιερωθεί και άλλος χώρος και χρόνος αργότερα σε αυτά τα βιβλία.)

Αν δεν τα έχετε, αξίζει να τ' αναζητήσετε, κι αν είστε από τους τυχερούς, να τα μοιραστείτε!

"Η Βόμβα και ο Στρατηγός"
των Umberto Eco & Eugenio Carmi
1989, από τον οίκο Γνώση, για την ελληνική γλώσσα
τίτλος πρωτοτύπου:  "La bomba e il generale"
πρώτη έκδοση: 1966, από τον οίκο Bompiani

Ένας στρατηγός αποφασίζει να κηρύξει πυρηνικό πόλεμο.  Οι ατομικές βόμβες που χρόνια τώρα ετοίμαζε και αποθήκευε στο πατάρι του σπιτιού του ήταν έτοιμες.  Ο πλανήτης μας κινδύνευε με ολοκληρωτική καταστροφή.  Όμως τα άτομα, από τα οποία φτιάχτηκαν οι ατομικές βόμβες, είχαν άλλη γνώμη.  Αποφάσισαν να το σκάσουν από τις βόμβες και να κρυφτούν στο κελάρι του στρατηγού.  Ο στρατηγός έριξε τις βόμβες στη γη, αλλά αυτές άδειες όπως ήταν, δε μπορούσαν να κάνουν καμία καταστροφή.  Οι άνθρωποι τις μάζεψαν και τις έκαναν γλάστρες για τα λουλούδια τους.

"Οι Τρεις Αστροναύτες"των Umberto Eco & Eugenio Carmi
1989, από τον οίκο Γνώση, για την ελληνική γλώσσα
τίτλος πρωτοτύπου:  "I tre cosmonauti"
πρώτη έκδοση: 1966, από τον οίκο Bompiani

Οι άνθρωποι, στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν από τα σύνορα της "μικρής" Γης, στέλνουν αστροναύτες στο διάστημα.  Ένας Αμερικανός, ένας Ρώσος και ένα Κινέζος αστροναύτης, φτάνουν σχεδόν την ίδια στιγμή στον Άρη!...  Δε γνωρίζονται μεταξύ τους, δεν καταλαβαίνει ο ένας τον άλλο, είναι καχύποπτοι ο ένας για τον άλλο... σχεδόν είναι εχθροί.  Και τότε ένας τρομερός Αρειανός εμφανίζεται μπροστά τους και οι τρεις αστροναύτες, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τον κοινό κίνδυνο... μαθαίνουν πολλά.

"Οι Νάνοι του Γκνου" των Umberto Eco & Eugenio Carmi
1992, από τον οίκο Γνώση, για την ελληνική γλώσσα
τίτλος πρωτοτύπου:  "Gli gnomi di Gnu"
πρώτη έκδοση: 1992, από τον οίκο Bompiani

Ένας Γαλαξιακός Εξευρευνητής ψάχνει καινούργιους τόπους για τον Αυτοκράτορά του.  Φτάνει στον Γκνου, ένα μαγευτικό πλανήτη με δέντρα και νερά, με καθαρό ουρανό και λουλούδια, με ζώα και χαρούμενους νάνους.  Ενθουσιασμένος, θέλει να τους δείξει τον πολιτισμό της Γης, αλλά οι νάνοι με το μεγατηλεσκόπιό του βλέπουν μόνο πόλεις πνιγμένες στο νέφος, δρόμους γεμάτους αυτοκίνητα, παραλίες με σκουπίδια και βρομιές, νοσοκομεία με τραυματισμένους και εξαρτημένους.  Γι' αυτό οι νάνοι του προτείνουν να πάνε οι ίδιοι στη Γη και να την ομορφύνουν: να μαζέψουν τα σκουπίδια, να φυτέψουν δέντρα, να φροντίσουν τις πόλεις και τις εξοχές.  Βέβαια οι νάνοι του Γκνου δεν έφτασαν ακόμα στη Γη, αλλά μήπως μπορούμε εμείς ν' αρχίσουμε να κάνουμε κάτι απ' όσα σκέφτηκαν εκείνοι;

"Ο κόσμος είναι γεμάτος άτομα.

Τα πάντα γύρω μας αποτελούνται από άτομα.
Τα άτομα είναι τόσο δα μικρούλια
και όταν ενώνονται μεταξύ τους
σχηματίζουν τα μόρια,
τα οποία με τη σειρά τους
σχηματίζουν όλα τα πράγματα που ξέρουμε.
Η μητέρα έχει γίνει από άτομα.
Το γάλα έχει γίνει από άτομα.
Οι γυναίκες έχουν γίνει από άτομα.
Ο αέρας έχει γίνει από άτομα.
Η φωτιά έχει γίνει από άτομα.
Εμείς όλοι, έχουμε γίνει από άτομα."